“วันพืชมงคล” อีกหนึ่งวันสำคัญของไทย รัฐบาลกำหนดให้เป็นวันหยุดราชการและ “วันเกษตรกร” เนื่องจากเป็นวันประกอบพระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ จัดขึ้นในเดือนพฤษภาคมของทุกปี ซึ่งวันจะถูกกำหนดตามฤกษ์ยามที่เหมาะสม โดยปี 2569 นี้ตรงกับวันที่ 13 พฤษภาคม

“พระราชพิธีพืชมงคล” เป็นโบราณราชประเพณีที่มีมาตั้งแต่สมัยสุโขทัย ในอดีตมีเพียงการจัด “พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ” โดยเป็นพิธีการไถแปลงหว่านเมล็ดพันธุ์ จัดขึ้นในเดือน 6 ตามปฏิทินจันทรคติ ซึ่งตรงกับฤดูกาลเริ่มเพาะปลูกข้าว ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 4 มีการกำหนดรูปแบบร่วมกับพระราชพิธีเดิม โดยเพิ่ม “พระราชพิธีพืชมงคล” ในวันแรก (ปีนี้ตรงกับวันที่ 12 พฤษภาคม 2569) เพื่อเจริญพระพุทธมนต์แก่เมล็ดพันธุ์ ตั้งแต่นั้นจึงประกอบ 2 พระราชพิธีร่วมกันคือ “พระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ”

ประเทศไทยเป็นประเทศที่ปลูกข้าวเป็นหลักมาตั้งแต่อดีต เนื่องจากพื้นที่ส่วนใหญ่เหมาะสมต่อการทำเกษตรกรรม โดยเฉพาะภาคกลางที่ขึ้นชื่อว่าเป็น “อู่ข้าวอู่น้ำ” เพราะเป็นพื้นที่ราบน้ำท่วมถึงและมีแม่น้ำหลายสายไหลผ่านสามารถนำหลักการจัดการน้ำมาพัฒนาระบบชลประทาน อีกทั้งแม่น้ำเหล่านี้ยังพัดพาเอาตะกอนเข้ามาทับถมในพื้นที่ ทำให้ดินมีความอุดมสมบูรณ์เหมาะต่อการทำนาข้าว ปัจจัยด้านภูมิประเทศส่งผลให้เกิดวิถีชีวิตแบบสังคมเกษตรกรรม อย่างไรก็ตาม ในอดีตการคาดการณ์สภาพอากาศยังไม่แม่นยำเหมือนในปัจจุบัน ราชสำนักจึงรับอิทธิพลของ “พิธีแรกนาขวัญ” ซึ่งเป็นพิธีพราหมณ์จากอินเดีย มาประกอบเพื่อความเป็นสิริมงคลและสร้างขวัญกำลังใจให้เกษตรกร ในพิธีจะมีการเสี่ยงทายจาก “พระยาแรกนา” และ “พระโค” เพื่อทำนายสภาพอากาศและผลผลิตทางการเกษตรตลอดฤดูกาล

พระราชพิธีดังกล่าวสะท้อนถึงความสำคัญของภาคการเกษตร รวมถึงความพยายามคาดการณ์ล่วงหน้า โดยในอดีตอาจพึ่งพาความเชื่อ พิธีกรรม และสภาพแวดล้อมเพื่อประเมินสถานการณ์ในเบื้องต้น ปัจจุบันด้วยความก้าวหน้าของเทคโนโลยี ประเทศไทยได้นำข้อมูลจากดาวเทียมและภูมิสารสนเทศมาติดตามภัยพิบัติทางธรรมชาติ คาดการณ์สภาพอากาศ และผลผลิตทางการเกษตร ผ่านการวิเคราะห์ข้อมูลเชิงพื้นที่ด้วยภาพถ่ายจากดาวเทียม

GISTDA ได้พัฒนาแพลตฟอร์มที่รวบรวมข้อมูลจากหลายภาคส่วน เพื่อสนับสนุนเกษตรกรไทย โดยมุ่งหวังให้สามารถนำเทคโนโลยีจากอวกาศมาใช้อย่างมีประสิทธิภาพ ปัจจุบันมีข้อมูลที่หลากหลายครอบคลุมตั้งแต่การวางแผนและเตรียมความพร้อมด้านการเพาะปลูก ดังนี้

กลุ่มแพลตฟอร์มสำหรับการติดตามสถานการณ์ภัยพิบัติและคาดการณ์สภาพอากาศ ด้วยข้อมูลเชิงประจักษ์ จากดาวเทียม

– Disaster Platform (https://disaster.gistda.or.th/landing) ระบบสนับสนุนการตัดสินใจเพื่อบริหารจัดการภัยพิบัติ แพลตฟอร์มที่พัฒนาข้อมูลจากภาพถ่ายดาวเทียม รายงานข้อมูลรายชั่วโมงและรายวัน โดยมีข้อมูลย้อนหลัง 30 วัน เพื่อให้เกษตรกรสามารถติดตามภัยพิบัติในภาพรวมของประเทศไทย ครอบคลุมข้อมูล น้ำท่วม ไฟป่า ภัยแล้ง และมลพิษทางอากาศ ช่วยสนับสนุนการวางแผนก่อนการเพาะปลูกในสถานการณ์ที่ไม่ปกติอย่างทันท่วงที เพื่อลดความเสียหายและผลกระทบต่อผลผลิตทางการเกษตรจากภัยพิบัติทางธรรมชาติ

– Crops Drought (https://cropsdrought.gistda.or.th/) ระบบติดตามการใช้น้ำของพืชและประเมินความเสี่ยงภัยแล้งในพื้นที่เกษตร เพื่อลดความเสียหายและเพิ่มผลผลิตอย่างยั่งยืน โดยมีการบูรณาการข้อมูลเพื่อติดตามปริมาณน้ำในอ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่ รวมถึงคาดการณ์พื้นที่เสี่ยงภัยแล้งในภาพรวมของประเทศ อีกทั้งระบบสามารถคาดการณ์ล่วงหน้าได้ถึง 6 เดือน ครอบคลุมทั้งพื้นที่นาข้าว พื้นที่ปลูกพืชไร่ และไม้ยืนต้น ผ่านการวิเคราะห์ข้อมูลภูมิสารสนเทศด้วยภาพถ่ายจากดาวเทียม อีกทั้งสามารถคำนวณปริมาณการใช้น้ำของพืชเศรษฐกิจสำคัญ ได้แก่ ข้าว ทุเรียน ข้าวโพด มันสำปะหลัง อ้อย มะม่วง มะพร้าว และลำไย เพื่อให้เกษตรกรสามารถเลือกพืชเพาะปลูกที่เหมาะสมสอดคล้องกับสถานการณ์น้ำในพื้นที่

– Satellite-Based Small Water Source Monitoring System (SMORWAT) (https://water.gistda.or.th/) ระบบติดตามแหล่งน้ำขนาดเล็กจากข้อมูลดาวเทียม โดยมีการใช้เทคโนโลยีดาวเทียมในการตรวจวัดร่วมกับเซ็นเซอร์ภาคพื้นดิน โดยสามารถติดตามระดับน้ำภาพรวมของแหล่งน้ำขนาดเล็กในเขตลุ่มน้ำสำคัญจากทุกภูมิภาคผ่านแดชบอร์ดสรุปข้อมูลปริมาณน้ำรายสัปดาห์ ซึ่งแสดงรายละเอียดและตำแหน่งของแหล่งน้ำขนาดเล็กถึงระดับตำบลทั่วประเทศไทย ช่วยให้เกษตรกรสามารถค้นหาและประเมินสถานการณ์ของแหล่งน้ำที่อยู่ในพื้นที่ได้

กลุ่มแพลตฟอร์มด้านการเกษตร สำหรับการบริหารจัดการพื้นที่เกษตรทั้งในระดับนโยบายและระดับรายแปลงเกษตรกร เพื่อยกระดับสู่การเกษตรที่แม่นยำ

– GISTDA Ecoplant (https://ecoplant.gistda.or.th/) ระบบติดตามสถานการณ์การปลูกพืชเศรษฐกิจของไทยจากดาวเทียม เพื่อการติดตามอายุของพืชเศรษฐกิจ 4 ชนิด ได้แก่ ข้าว อ้อย ข้าวโพด และมันสำปะหลัง ซึ่งเป็นพืชที่มีรอบการเพาะปลูกถี่ในแต่ละช่วง (4-12 เดือน) โดยสามารถติดตามอายุตั้งแต่เริ่มการเพาะปลูกจนถึงช่วงเก็บเกี่ยวครอบคลุมทั่วประเทศไทยและประเทศเพื่อนบ้าน โดยมีการอัปเดตข้อมูลในทุก 2 สัปดาห์ เพื่อให้บริการข้อมูลพื้นที่เพาะปลูกปัจจุบัน และคาดการณ์ช่วงเวลาการเก็บเกี่ยวและปริมาณผลผลิต

– Dragonfly (https://dragonfly.gistda.or.th/) แพลตฟอร์มเกษตรเชิงพื้นที่รายแปลง เพื่อยกระดับเศรษฐกิจฐานราก หรือแอป “แมลงปอ” สมาร์ทแอปที่มีฟังก์ชันหลากหลายครอบคลุมตั้งแต่ สุขภาพพืชในแปลง สภาพอากาศ ภัยพิบัติ ดิน โรคในแมลง ข้อมูลราคาตลาด แนะนำปริมาณการใส่ปุ๋ยสำหรับนาข้าว รวมถึงคาดการณ์ผลผลิตในแปลงของตนเอง เพื่อให้เกษตรกรสามารถเข้าถึงข้อมูลผ่านแอปเดียว โดยใช้ประกอบการตัดสินใจ เฝ้าระวัง และช่วยลดระยะเวลาการทำงานของเกษตรกร โดยอัปเดตข้อมูลอย่างต่อเนื่อง เพื่อให้เกษตรกรมีข้อมูลสำหรับการตัดสินใจในการจัดการแปลงได้อย่างแม่นยำและเหมาะสม

– Smart Geo-Informatics Farm (SGI-Farm) แพลตฟอร์มยกระดับมูลค่าสินค้าและผลิตภัณฑ์ทางการเกษตร ของเกษตรกร/กลุ่มเกษตรกร ด้วยระบบตรวจสอบย้อนกลับ (GIS QR-Code Product Tracebility) ที่ตรวจสอบได้ถึงแปลงเพาะปลูกและกลุ่ม โดยอาศัยการมีส่วนร่วมของเกษตรกร บันทึกกิจกรรมการเพาะปลูกตั้งแต่เริ่มปลูกจนได้ผลผลิต และแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์ ตามมาตรฐานการผลิตพืช และนำมาสร้างเป็น QR Code ติดบนฉลากผลิตภัณฑ์ เพื่อเพิ่มมูลค่าให้ผลิตภัณฑ์ สร้างความมั่นใจให้ผู้บริโภค และสร้างรายได้ที่ยั่งยืนให้เกษตรกร

.

แม้ปัจจุบันเทคโนโลยีจะเข้ามีบทบาทสำคัญเพื่อสนับสนุนภาคการเกษตร แต่ “พระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ” ยังคงเป็นสัญลักษณ์ในการเริ่มต้นฤดูกาลเพาะปลูกและขวัญกำลังใจให้เกษตรกรไทย โดยมีเทคโนโลยีดาวเทียมเป็นเครื่องมือสำคัญ เพื่อรับมือความเปลี่ยนแปลงด้านสภาพอากาศและความผันผวนทางเศรษฐกิจ ซึ่งอาจส่งผลกระทบต่อรายได้เกษตรกร ข้อมูลจึงเป็นตัวช่วยสนับสนุนเกษตรกรในการวางแผนและลดความเสี่ยงได้อย่างมีประสิทธิภาพ ต่อยอดภูมิปัญญาดั้งเดิมสู่การยกระดับภาคการเกษตรของไทยอย่างเป็นรูปธรรม